Phát triển nền kinh tế xanh, động lực tăng trưởng mới giai đoạn 2026-2045
Phát triển kinh tế xanh là bài toán chiến lược đối với Việt Nam trong giai đoạn 2026-2045. Đây không đơn thuần là câu chuyện bảo vệ môi trường, giảm ô nhiễm hay mở rộng diện tích cây xanh, mà thực chất là quá trình chuyển đổi căn bản mô hình tăng trưởng, phương thức sản xuất, hành vi tiêu dùng và chiến lược thu hút vốn đầu tư.
Thực tiễn phát triển thời gian qua cho thấy, Việt Nam khó có thể trở thành quốc gia công nghiệp phát triển nếu tiếp tục phụ thuộc chủ yếu vào mô hình tăng trưởng thâm dụng tài nguyên, tiêu tốn nhiều năng lượng, phát thải cao và tập trung ở các phân khúc gia công có giá trị gia tăng thấp.
Trong bối cảnh đó, kinh tế xanh được xác định là một động lực tăng trưởng mới, hướng tới ba mục tiêu có tính bổ trợ lẫn nhau: thúc đẩy tăng trưởng GDP nhanh và nâng cao chất lượng; tăng cường năng lực công nghệ, sức cạnh tranh quốc gia; bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững.
NĂM ĐỊNH HƯỚNG CHIẾN LƯỢC CĂN BẢN
Tuy nhiên, nhận thức đúng mới chỉ là điều kiện cần. Để quá trình chuyển đổi này diễn ra hiệu quả, Việt Nam cần xác lập 5 định hướng chiến lược căn bản, làm kim chỉ nam dẫn dắt nền kinh tế bước vào quỹ đạo tăng trưởng mới.
TS. Phan Hữu Thắng, Nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, nay thuộc Bộ Tài chính)
Bước vào kỷ nguyên mới, kinh tế xanh không phải là gánh nặng chi phí để thực hiện các cam kết môi trường quốc tế, mà là cơ hội đầu tư, động lực tăng trưởng và lợi thế cạnh tranh quốc gia, góp phần nâng cao vị thế công nghiệp Việt Nam. Thông qua liên kết chặt chẽ giữa ba trụ cột: FDI thế hệ mới - khu công nghiệp 2.0 - năng lực làm chủ công nghệ, Việt Nam có thể hướng tới mục tiêu năm 2045 trở thành nền kinh tế công nghiệp hiện đại, có năng lực công nghệ tự chủ, tăng trưởng nhanh, phát thải thấp và vị thế vững chắc trên trường quốc tế.
Thứ nhất, chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng xanh, sử dụng hiệu quả tài nguyên. Trọng tâm không chỉ là gia tăng quy mô GDP mà còn nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, nguyên vật liệu, nguồn nước và giảm phát thải.
Thứ hai, chuyển đổi cơ cấu năng lượng quốc gia. Đẩy nhanh phát triển năng lượng tái tạo, điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, thủy điện phù hợp, đồng thời đầu tư hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) và lưới điện thông minh.
Thứ ba, xanh hóa toàn bộ nền sản xuất. Chuyển đổi xanh cần được triển khai trên tất cả các lĩnh vực, từ chế biến, chế tạo, nông nghiệp, xây dựng đến giao thông vận tải và logistics, thay vì chỉ tập trung vào một số ngành công nghệ cao.
Thứ tư, tự chủ phát triển công nghệ và công nghiệp xanh. Doanh nghiệp Việt Nam cần từng bước giảm phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu, nâng cao năng lực nghiên cứu, thiết kế, chế tạo linh kiện, vận hành và chuyển giao công nghệ.
Thứ năm, tạo dựng lợi thế cạnh tranh để thu hút FDI thế hệ mới. Việt Nam cần phát triển hệ sinh thái sản xuất xanh, năng lượng sạch, logistics xanh và chuỗi cung ứng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, qua đó thu hút các tập đoàn đa quốc gia và dòng vốn đầu tư chất lượng cao.
MƯỜI NHÓM GIẢI PHÁP HÀNH ĐỘNG CỤ THỂ
Từ 5 định hướng chiến lược trên, yêu cầu đặt ra là cụ thể hóa thành các nhóm giải pháp đồng bộ, hình thành hệ sinh thái kinh tế xanh vận hành hiệu quả. Theo đó, cần tập trung vào 10 nhóm giải pháp sau:
Nhóm giải pháp xây dựng thể chế và chính sách kinh tế xanh đồng bộ
Rà soát, tháo gỡ các rào cản pháp lý trong hệ thống luật về đầu tư, đất đai, môi trường, năng lượng, thuế và tài chính nhằm khơi thông nguồn vốn đầu tư xanh.
Ban hành khung phân loại dự án xanh (Green Taxonomy) thống nhất trên cả nước; tích hợp các chỉ số phát thải carbon và hiệu quả sử dụng năng lượng vào quy hoạch ngành, quy hoạch vùng, đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện.
Quan trọng là bảo đảm cách hiểu và triển khai chính sách kinh tế xanh thống nhất giữa các bộ, ngành và địa phương.
Nhóm giải pháp đột phá về năng lượng sạch và an ninh năng lượng
Ưu tiên phát triển điện gió ngoài khơi, điện gió trên bờ và khuyến khích điện mặt trời mái nhà tại các khu công nghiệp, cơ sở sản xuất, công trình thương mại.
Đồng thời, đầu tư hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), hiện đại hóa lưới điện, triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) và phát triển thị trường điện cạnh tranh. Từng bước nghiên cứu, ứng dụng hydrogen xanh và các nhiên liệu sạch phù hợp nhằm bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định, chi phí hợp lý, đáp ứng yêu cầu thu hút FDI chất lượng cao.
Nhóm giải pháp xanh hóa hệ thống khu công nghiệp
Chuyển đổi các khu công nghiệp (KCN) truyền thống sang mô hình khu coong ng sinh thái (Eco-Industrial Park), đồng thời yêu cầu KCN thành lập mới đáp ứng tiêu chuẩn tiết kiệm năng lượng, nước và tài nguyên.
Phát triển mạng lưới cộng sinh công nghiệp, thúc đẩy tái sử dụng chất thải sau xử lý, tuần hoàn chất thải giữa các doanh nghiệp; xây dựng hệ thống logistics nội khu, giao thông ít phát thải và số hóa công tác giám sát môi trường.
Hướng tới mô hình KCN 2.0 - xanh, thông minh, tuần hoàn và cung cấp dịch vụ năng lượng sạch. Việc đánh giá KCN cần dựa thêm vào hiệu quả sử dụng tài nguyên, mức phát thải, tỷ lệ tái chế, giá trị gia tăng và mức độ liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước, thay vì chỉ căn cứ tỷ lệ lấp đầy, diện tích cho thuê và vốn đầu tư.
Nhóm giải pháp phát triển công nghiệp công nghệ xanh và công nghiệp hỗ trợ
Xác định các lĩnh vực công nghệ xanh ưu tiên nhằm phát triển năng lực nội sinh và chuỗi cung ứng trong nước.
| Lĩnh vực | Hướng phát triển ưu tiên |
| Thiết bị năng lượng tái tạo |
Tấm pin, thiết bị điện gió, inverter. |
| Pin & lưu trữ năng lượng |
Pin, hệ thống BESS, tái chế pin. |
| Công nghiệp bán dẫn |
Công nghệ sản xuất tiết kiệm năng lượng, nước. |
| Thiết bị điện |
Máy biến áp, thiết bị lưới điện thông minh. |
| Vật liệu xanh |
Thép xanh, xi măng phát thải thấp. |
| Công nghệ môi trường |
Xử lý nước, rác thải, tái chế |
Đồng thời, cần chú trọng phát triển doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghiệp xanh toàn cầu.
Nhóm giải pháp phát triển tài chính xanh và vận hành thị trường carbon
Đây là đòn bẩy quan trọng để huy động vốn tư nhân và nguồn lực quốc tế. Cần phát triển thị trường trái phiếu xanh, khuyến khích ngân hàng mở rộng tín dụng xanh, hình thành các quỹ đầu tư chuyển đổi xanh, thu hút vốn khí hậu quốc tế và vốn tư nhân cho hạ tầng xanh, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận nguồn vốn đổi mới công nghệ.
Nghị định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/1/2026 về sàn giao dịch carbon trong nước đặt nền móng pháp lý cho việc định giá carbon và giao dịch hạn ngạch, tín chỉ carbon.
Nhóm giải pháp xanh hóa nông nghiệp và kinh tế biển
Phát huy lợi thế về nông nghiệp, lâm nghiệp và biển thông qua phát triển nông nghiệp phát thải thấp, nhất là chương trình lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long; đẩy mạnh chế biến sâu nông sản, giảm tổn thất sau thu hoạch; phát triển kinh tế rừng, tín chỉ carbon rừng, bảo vệ đa dạng sinh học và nuôi trồng thủy sản tuần hoàn, công nghệ cao. Đồng thời, phát triển điện gió ngoài khơi gắn với quy hoạch không gian biển và bảo vệ hệ sinh thái.
Nhóm giải pháp xanh hóa giao thông, đô thị và ngành xây dựng
Đẩy mạnh chuyển đổi phương tiện giao thông công cộng và cá nhân sang sử dụng điện, nhiên liệu sinh học phát thải thấp; đẩy nhanh tiến độ các tuyến đường sắt đô thị, phát triển đường sắt liên vùng và vận tải đường thủy nội địa.
Áp dụng các tiêu chuẩn công trình xanh về tiết kiệm năng lượng, cách nhiệt trong xây dựng đô thị, đồng thời hiện đại hóa hệ thống thoát nước và xử lý rác thải.
Nhóm giải pháp thu hút FDI thế hệ mới - FDI xanh
Chiến lược thu hút FDI cần chuyển từ chú trọng quy mô vốn sang lựa chọn nhà đầu tư theo chất lượng và đóng góp cho chuyển đổi xanh. Có thể áp dụng 6 tiêu chí: (i) công nghệ sản xuất tiên tiến, ít phát thải; (ii) sử dụng hiệu quả năng lượng và tài nguyên; (iii) có khả năng chuyển giao công nghệ; (iv) liên kết, phát triển nhà cung cấp Việt Nam; (v) đào tạo nhân lực chất lượng cao; (vi) đáp ứng yêu cầu về môi trường và an ninh kinh tế - công nghệ.
Ưu tiên thu hút các tập đoàn hàng đầu trong lĩnh vực bán dẫn, thiết bị điện, năng lượng tái tạo, pin, lưu trữ năng lượng, AI và công nghệ môi trường. FDI xanh cần trở thành một bộ phận quan trọng trong chiến lược nâng cấp công nghệ và năng lực sản xuất quốc gia.
Nhóm giải pháp phát triển nguồn nhân lực xanh
Nguồn nhân lực là điều kiện quan trọng để phát triển kinh tế xanh hiện đại. Cần xây dựng mạng lưới liên kết giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ, đẩy mạnh đào tạo theo nhu cầu thực tế. Trọng tâm là phát triển đội ngũ kỹ sư năng lượng tái tạo, chuyên gia công nghệ pin và vật liệu mới, kinh tế tuần hoàn, kiểm kê khí nhà kính, tài chính xanh và quản trị theo tiêu chuẩn ESG.
Nhóm giải pháp thiết lập bộ chỉ số đánh giá và cơ chế giám sát kinh tế xanh
Đây là điều kiện để bảo đảm các chủ trương được triển khai thực chất và hiệu quả. Cần xây dựng Bộ chỉ số Kinh tế xanh quốc gia nhằm theo dõi, đo lường tiến độ thực hiện định kỳ.
| Nhóm chỉ số | Nội dung đánh giá |
| Tăng trưởng |
GDP xanh, năng suất tài nguyên. |
| Năng lượng |
Tỷ trọng năng lượng sạch, hiệu quả sử dụng điện |
| Môi trường |
Phát thải CO₂, chất lượng không khí và nước |
| Công nghiệp |
Tỷ lệ doanh nghiệp áp dụng công nghệ xanh |
| Khu công nghiệp |
Tỷ lệ KCN sinh thái, tuần hoàn tài nguyên |
| Đầu tư |
Tỷ trọng vốn FDI xanh, vốn đầu tư xanh. |
| Xã hội |
Việc làm xanh, chất lượng sống |
Dữ liệu này cần được công khai định kỳ, ràng buộc trách nhiệm của các cơ quan quản lý và địa phương bằng các con số kiểm chứng cụ thể.
LỘ TRÌNH THỰC HIỆN PHÂN KỲ THEO GIAI ĐOẠN
Trong điều kiện nguồn lực có hạn, việc triển khai đồng thời cả 10 nhóm giải pháp là không khả thi. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, chuyển đổi xanh đòi hỏi phân bổ nguồn lực hợp lý, tập trung vào những nhiệm vụ tạo chuyển biến lớn. Vì vậy, cần phân kỳ thực hiện thành 3 giai đoạn.
Giai đoạn 2026-2030 (Tạo lập nền tảng và đột phá): ưu tiên hoàn thiện thể chế, tiêu chuẩn kinh tế xanh; phát triển hạ tầng năng lượng sạch và lưới điện truyền tải; chuyển đổi các khu công nghiệp (KCN) đủ điều kiện sang mô hình sinh thái; vận hành sàn giao dịch carbon, mở rộng tài chính xanh; thu hút FDI xanh, đào tạo nhân lực và phát triển công nghiệp hỗ trợ xanh.
Giai đoạn 2031-2035 (Tăng tốc công nghiệp xanh): hình thành các cụm công nghiệp xanh có sức cạnh tranh quốc tế; phát triển doanh nghiệp Việt Nam sản xuất thiết bị, công nghệ xanh; mở rộng kinh tế tuần hoàn và chuỗi cung ứng carbon thấp, biến năng lực đáp ứng tiêu chuẩn xanh thành lợi thế cạnh tranh xuất khẩu.
Giai đoạn 2036-2045 (Làm chủ nền kinh tế xanh): làm chủ các công nghệ quan trọng về môi trường và năng lượng; hình thành hệ sinh thái công nghiệp xanh có năng lực cạnh tranh toàn cầu; nâng cao tỷ trọng sản phẩm, dịch vụ xanh có giá trị gia tăng cao, hướng tới nền kinh tế phát thải thấp và mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
NÂNG CAO NĂNG LỰC TỔ CHỨC THỰC THI VÀ CÁC ƯU TIÊN HÀNH ĐỘNG
Việt Nam đã ban hành Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh theo Quyết định số 1658/QĐ-TTg ngày 1/10/2021, với mục tiêu đến năm 2030 giảm ít nhất 15% cường độ phát thải khí nhà kính trên GDP so với năm 2014; tỷ trọng năng lượng tái tạo trong tổng cung năng lượng sơ cấp đạt 15-20%.
Tuy nhiên, Chỉ thị số 44/CT-TTg ngày 9/12/2024 đã chỉ ra một số hạn chế: mục tiêu xanh chưa được lồng ghép đầy đủ vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và đầu tư công; chính sách tài chính xanh còn phân tán; nguồn lực và năng lực triển khai còn hạn chế.
Vì vậy, Việt Nam cần xây dựng chương trình hành động cấp quốc gia với ba cơ chế:
- Một đầu mối điều phối đủ thẩm quyền: bảo đảm phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương.
- Một hệ thống nguồn lực tài chính: kết hợp ngân sách, tín dụng xanh, trái phiếu xanh, FDI và vốn quốc tế.
- Một cơ chế đánh giá thực chất: dựa trên kết quả giảm phát thải, nâng cao năng suất và tạo giá trị kinh tế, thay vì số lượng văn bản hay các phong trào hình thức.
Trong bối cảnh đó, cần lựa chọn sáu đột phá có khả năng tạo chuyển biến lớn trong 3-5 năm tới.
| STT | Trọng tâm đột phá | Mục tiêu & Kết quả cần đạt |
| 1 |
Thể chế kinh tế xanh |
Đồng bộ hóa hệ thống pháp luật, chuẩn hóa bộ tiêu chí phân loại dự án xanh quốc gia. |
| 2 |
Năng lượng sạch |
Tháo gỡ các nút thắt lưới điện, vận hành cơ chế DPPA, cung ứng nguồn điện sạch và ổn định. |
| 3 |
KCN sinh thái 2.0 |
Chuyển đổi và xây dựng mới các khu công nghiệp tuần hoàn, giảm phát thải toàn diện. |
| 4 |
FDI xanh thế hệ mới |
Thu hút có chọn lọc các dự án công nghệ nguồn, gắn trách nhiệm liên kết doanh nghiệp nội. |
| 5 |
Tài chính xanh & Carbon |
Vận hành hiệu quả sàn tín chỉ carbon, tạo dòng vốn ưu đãi cho doanh nghiệp chuyển đổi. |
| 6 |
Công nghệ & Nhân lực xanh |
Nâng cao năng lực tự chủ sản xuất thiết bị và đào tạo nguồn nhân lực đạt chuẩn. |
Để kết nối đồng bộ các mục tiêu phát triển dài hạn, Việt Nam nên kiến tạo Mô hình Tăng trưởng xanh 2045 - mô hình tích hợp hữu cơ giữa tăng trưởng xanh với công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tự chủ công nghệ, vận hành dựa trên 6 trụ cột: năng lượng sạch và an ninh năng lượng quốc gia; công nghiệp xanh và mô hình KCN 2.0; dòng vốn FDI xanh và chuỗi cung ứng carbon thấp; công nghệ xanh, tự chủ kỹ thuật và đổi mới sáng tạo; hạ tầng tài chính xanh và thị trường định giá carbon; nông nghiệp bền vững, đô thị xanh và kinh tế tuần hoàn.
Bước vào kỷ nguyên mới, kinh tế xanh không phải là gánh nặng chi phí để thực hiện các cam kết môi trường quốc tế, mà là cơ hội đầu tư, động lực tăng trưởng và lợi thế cạnh tranh quốc gia, góp phần nâng cao vị thế công nghiệp Việt Nam.
Thông qua liên kết chặt chẽ giữa ba trụ cột: FDI thế hệ mới - khu công nghiệp 2.0 - năng lực làm chủ công nghệ, Việt Nam có thể hướng tới mục tiêu năm 2045 trở thành nền kinh tế công nghiệp hiện đại, có năng lực công nghệ tự chủ, tăng trưởng nhanh, phát thải thấp và vị thế vững chắc trên trường quốc tế.